رهاوردي از مفهوم انسان كامل از ديدگاه امام خميني(س)
بعد از توحيد، مبحث انسان كامل، مهمترين بحث در عرفان نظري به شمار ميرود و بزرگان اهل معرفت دربارة آن از جهات بسياري اظهار نظر كردهاند. از جمله، در آثار عرفاني استاد علم و بيان و خورشيد آخرالزمان، حضرت امام خميني(س) نيز اين مسئله پر فروغ جلوه ميكند. در اين سطور سعي شده است تا انسان كامل و جايگاه او در نظام هستي از منظر امام خميني(س) مورد بررسي قرار گيرد؛ چرا كه طبق فرمايش مقام معظم رهبري، حضرت آيت الله خامنهاي، « امام خميني(س) به همة ما فهماند كه انسان كامل شدن، عليوار زيستن و تا نزديكي مرزهاي عصمت پيش رفتن افسانه نيست».
در نگاهي جامع و كلي، حضرت امام(س) انسان كامل را چنين معرفي ميكنند: «انسان كامل همچنان كه آينة حقنماست و خداي سبحان، ذات خود را در آن مشاهده ميكند؛ آينة شهود تمام عالم هستي نيز ميباشد». از اين بيان به خوبي ميتوان دريافت كه از ديدگاه ايشان، انسان كامل بسان مرآتي است كه دو چهره دارد: در چهرة نخست آن، اسماء و صفات الهي متجلي ميشود و خداوند رحمان جمال جميل خود را در ضمير حقنماي او به نظاره مينشيند – همچمنان كه با ظهور آن يگانة مرتبة فنا، حضرت محمد مصطفي(ص) در عالم ملك نداي «ثم انشأناه خلقاً آخر، فتبارك الله احسن الخالقين» در آسمان عشق و فنا طنينافكن شد – و در چهرة ديگرش عالم ممكنات را با تمام اوصاف و كمالات وجودياش نشان ميدهد. حضرت امام(س) با نقد سخنان قيصري در تبيين كلام ابن عربي ميفرمايند: «هدف شيخ عربي آن است كه چون نشئة انساني از گستردگي و عموميت برخوردار است، لذا تمام شئون اسمايي و اعياني را شامل گرديده و همة حقايق الهي و موجودات هستي را تحت سيطره دارد، پس ميتواند كه آينة شهود همة حقايق عالم بوده و براي حق سبحانه جهت شهود موجودات هستي به منزلة مردمك چشم باري انسان باشد».
از نظر امام خميني(س) وجود انسان كامل، قبل از هر چيز ديگر، براي ظهور اسماء و صفات الهي لازم و ضروري است و تنها اوست كه ميتواند مظهر اتم اسم الله الاعظم واقع شود. بنابر اين، وقتي آن هويت واحده اراده ميكند كه در مظهري متجلي گردد و آن مظهر همة حقايق آشكار و پنهان را شامل باشد، اين حقيقت تنها در «مظهر تام و كون جامع»، يعني انسان كامل تحقق پيدا ميكند؛ زيرا تنها اوست كه ميتواند ميان حقايق وجودي و وجوبي الهي از يك سو و حقايق امكاني و صفات خلقي از سوي ديگر ارتباط برقرار كند: «عين ثابت انسان كامل در مقام ظهور به مرتبة جامع و در اظهار صور اسمايي در نشئة علمي، خليفة اعظم الهي است؛ زيرا از آنجايي كه اسم اعظم، جامع جلال و جمال و ظهور و بطون ميباشد. امكان ندارد كه با مقام جمعي خود، در هيچ مظهري تجلي نمايد، زيرا او بزرگ است. در آينهاي كوچك ننمايد، بنابر اين، بايد مظهر و آينهاي وجود داشته باشد كه بتواند جلوهگاه روح او گرديده و انوار قدسي حق در آن آينه منعكس شود تا زمينة ظهور عالم قضاي الهي فراهم گردد و اگر عين ثابت انسان كامل نباشد، هيچ يك از موجودات عيني و خارجي ظاهر نشده و فيض وجود را نميتوان دريافت كرد».
بعد از بيان ضرورت وجود انسان كامل در نظام هستي و تبيين ديدگاه حضرت امام(س) دربارة آن، لازم است كه از موقعيت و جايگاه او در نظام هستي نيز سخن به ميان آيد؛ چرا كه انسان كامل به لحاظ برخورداري از جامعيت و گستردگي وجودي، نسخة جامع و كامل تمام نظام هستي است و شناخت او موجب شناخت عالم و آدم خواهد شد.
1. ظهور خلافت الهي در انسان كامل
حضرت امام خميني(س) در بيان مسئله خلافت انسان كامل در حاشيه خود بر شرح منظومة سبزواري، به تبيين سير تكاملي انسان پرداخته و بر اين باورند كه چون فرشتگان الهي در مقام معيني قرار دارند، نميتوانند از آن بالاتر بروند؛ لذا رداي خلافت الهي بر قامت آنان زيبنده نميباشد، بر خلاف انسان كامل كه در هيچ مقامي توقف ندارد و استعداد صعود به قلة قاف ممكنات را دارد. بدين جهت، جامة زرين خلافت الهي بر قامت رعنايش چشمها را مينوازد: «آنكه در هيچ مقامي توقف نداشته و حركت استكمالي بلاينقطع را در دو قوس نزول و صعود طي نموده است، انسان كامل است. به گونهاي استعداد سير دارد كه ميتواند به مقامي كه به وهم تو نايد، برسد. اين است كه براي ملائكه مقام معيني است و يگانه موجودي كه براي سير او حدّ و مقامي نيست، انسان كامل است».
2. معيّت انسان كامل با عالم امكان
از ديدگاهحضرت امام(س)، انسان كامل به دليل برخورداري از خلافت و ولايت الهي، به عالم و آدم معيّت و همراهي دارد؛ زيرا كه احاطة قيومي به حقايق عالم از خواص و آثار ولايت است و لذا از آن حيث كه انسان كامل مظهريت قيومي خداوند رحمان را دارا است، جهان هستي به وجود او قائم و دائم است: «اين كه امير المؤمنان(ع) فرمود: «كنت مع الانبياء باطناً و مع رسول الله ظاهراً؛ من در باطن با انبيا هماره بودهام و با پيامبر اسلام در ظاهر نيز همراه ميباشم». از آن حيث است كه حضرت مولا علي(ع) صاحب ولايت مطلقة كليه است و ولايت، باطن خلافت و ولايت مطلقة كليه، باطن خلافت مطلقة كليه است. از اين رو، حضرت به لحاظ برخورداري از مقام ولايت كليه، در باطن با همه افراد همراه بوده و شاهد اعمال همگان است، بلكه با همه چيز معيت دارد و معيت قيومي او جلوهاي از معيت حق سبحانه ميباشد».
3. هماهنگي و تطابق انسان كامل با قرآن كريم
حضرت امام(س) در تشريح اين مسئله با توجه به آية «سنلقي عليك قولاً ثقيلاً» كه خداوند رحمان خطاب به پيامبر اكرم(ص) فرموده است، مقام و منزلتي را براي انسان كامل بيان ميكنند كه حامل اين «قول ثقيل» و كلام وزين باشد. از اين رو، در كتاب شرح دعاي سحر ميفرمايند: «... كتاب تكوين الهي و قرآن ناطق با هفتاد هزار حجاب از عالم غيب نازل شده تا قرآن تدوين را با خود حمل كرده و بشر را هدايت كند و اگر اين كتاب مقدس تكوين (انسان كامل) با يكي اشارهاي حجاب نوري را از چهره بردارد و بر آسمان و زمين و يا فرشتههاي مقرب الهي بتابد، اركان آسمان و زمين از هم فرو ريخته و هستي ملائكه مقرب در هم كوبيده ميشود. ... پس اين كتاب تكوين الهي، يعني انسان كامل كه پيامبر اسلام و اوصياي آن حضرت ميباشند، همة آنان كتابهاي آسماني بوده و از نزد خداي حكيم و عليم نازل شده و حامل اين قرآن تدويناند و غير آنها هيچكس توان حمل احكام و حقيقت معارف قرآن را ندارد».
سيستم عامل
