و سرانجام پس از 17 سال تحمل رنج و مشقت بسيار، نگارش اين تفسير گرانسنگ به پايان رسيد و به جامعة اسلامي عرضه گشت تا معارف اصيل اسلامي تا اندازه‌اي گسترش يابد.

ويژگي‌هاي تفسير الميزان

1. به كارگيري روش تفسير قرآن به قرآن: حضرت علامه طباطبايي در تفسير الميزان عمدتاً هر آيه از قرآن را به وسيلة ساير آيات تفسير، تبيين و تحليل نموده‌اند و شواهد و ادلَة خود را از خود قرآن استخراج كرده‌اند. در حقيقت، علامه از معدود افرادي است كه اين روش تفسيري را به نحو احسن استفاده نموده‌اند؛ به گونه‌اي كه اين اسلوب علمي با نام علامه عجين شده است.

2. مرزبندي مباحث: علامه در الميزان مباحث فلسفي، روايي و اجتماعي را مطرح كرده، اما هيچ‌گاه در يكديگر خلط ننموده و حد و حدود هر يك را به خوبي مشخص نموده است. و اين نشان‌دهندة استحكام تفكر و عمق انديشة اين فيلسوف الهي است.

3. توجه به مباحث جديد و تفكر فلسفي غرب: ايشان در اين تفسير شريف صرفاً به فلسفه اسلامي نپرداخته، بلكه مباحث فلسفي جديد را نيز مورد توجه قرار داده‌اند؛ مثلاً مباحثي چون «فلسفة تاريخ»، «روان‌شناسي اجتماعي»، «انسان شناسي فلسفي»، «اصالت فرد و جامعه»، «جامعه شناسي دين»، «جامعه شناسي سياسي» و «جامعه شناسي خانواده» در تفسير الميزان مشاهده مي‌شود.

نكات قابل توجه در تمايز تفسير الميزان با تفاسير ديگر

يكي از نكاتي كه الميزان را از ساير كتب تفسيري ممتاز مي‌كند، عنايت و توجه خاص علامه به روايات و احاديث نقل شده از اهل بيت(ع) براي فهم بهتر معاني قرآن است؛ چرا كه ايشان معتقد بودند از اسرار و باطن قرآن كريم كساني آگاه‌اند كه به مقام طهارت روح و جان رسيده‌اند.

آري، قرآن كريم مي‌فرمايد: «انه لقرآن كريم في كتاب مكنون لا يسمه الا المطهرون؛ اين قرآني بسيار گرامي است در لوح محفوظ، جز دست پاكان بدان نرسد». و اهل بيت پيامبر(ع) به دلالت «انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيراً»، مظاهر اعلاي اين طهارت‌اند.

نكتة ديگر در تمايز اين تفسير با ساير تفاسير، بعد اخلاقي – عرفاني و مشي و سلوك عارفانة نگارندة آن است كه موجب گشته تفاسير بسياري از آيات نه با فكر خود علامه، بلكه با الهامات غيبي نگاشته شود؛ چنان كه شاگرد بزرگ مكتب ايشان، شهيد بزرگوار مرتضي مطهري مي‌فرمايند: «تفسير الميزان همه‌اش با فكر نوشته نشد. من معتقدم كه بسياري از اين مطالب از الهامات غيبي است».

حضرت علامه بر اين باور بودند آنچه كه تكليف‌ساز است، نياز جوامع بشري است؛ لذا براي برطرف ساختن بزرگ‌ترين نياز بشر معاصر، يعني بحران معنويت، گام در راه پر فراز و نشيب عرفان نهاد و با شاگردي در محضر عارف و اصلي چون مرحوم حاج سيد علي آقاي قاضي(1365 – 1285 ق) روح آگاهي و معنوي خود را تقويت نمود تا درهاي معارف الهي بر وي گشوده گشت و حقايقي را بر لسان قلم ايشان جاري ساخت.

ايشان همچنين معتقد بودند: «يك حقيقت قرآني وجود دارد كه نمي‌شود انكار كرد و آن اين است كه هر گاه انسان به وادي ولايت الهي گام نهاد و به ساحت قدس كبريا نزديك گشتگ، دري از درهاي ملكوت آسمان‌ها و زمين به رويش گشوده مي‌شود كه از آن آيات كبري و انوار جبروت الهي را كه بر ديگران مخفي است مشاهده مي‌كند». و لذا در اشعارشان مي‌فرمايند:

تو مپندار كه مجنون سر خود مجنون گشت

از سمك تا به سماكش كشش ليلا برد

من به سرچشمة خورشيد نه به خود بردم راه

ذره‌اي بودم و مهر تو مرا بالا برد

همه دلباخته بوديم و هراسان، كه غمت

همه را پشت سر انداخت، مرا تنها برد

من خسي بي سر و پايم كه به سيل افتادم

او كه مي‌رفت مرا هم به دل دريا برد

ابوالقاسم هاشمي‌نسب

چاپ شده در نشريه سراسري تجلي، شماره