اطلاعات آماري

آمار مربوط به عناوين و فهرست‌هاي موجود در نرم‌افزار درختواره فقه عبارت است از: 58 عنوان باب فقهي و بيش از: 3600 برگ، 23000 شاخه، 26500 عنوان درختواره، 5200 مكمّل، 6300 تكواژه، 2100 ريشه و 4900 نشاني.

قابل توجه است كه بالاترين سطح پيشرفت در درخت، 15 سطح است كه در باب حج قرار دارد. در واقع، اين سطوح، محقق را تا آخرين مرحله پژوهش و دستيابي به مطلب مورد نظر همراهي مي‌كنند.

چگونگي معماري درختواره

تهيه درختواره با محوريت يك علم همراه با معماري باز و بدون محدوديت است؛ اين درخت در تمام مراحل تحقيق باز بوده و اين قابليت را دارد كه در روند كار تكميل و يا اصلاح گردد.

به بيان ديگر، توجه به گستردگي مطالب و تنوع آن‌ها از يك طرف، و عرضه نمودار در ساختاري متناسب و گويا و نيز ايجاد نظم منطقي بين شاخه‌هاي مختلف از طرف ديگر، منجر به اين شد كه محققان مركز ابتدا بنيان و شالوده درخت را به صورت كلي و در ساختاري كاملاً منطقي با تكيه بر متون تعيين شده و اساسي بنا نمايند؛ به طوري كه تمامي مباحث مطرح شده در آن علم، قابليت اتصال به بخشي از قسمت‌هاي اين درخت را داشته باشد. اين ساختار زيربنا و پايه درخت بوده و قابليت پيشرفت و توسعه را نيز دارد.

 آشنايی با مفاهيم و اصطلاحات درختواره

درختواره، نمايى از عناوين كلى و جزيى يك علم مي‌باشد كه به صورت طبقه‌بندى شده در شاخه‌هاى منظم به نمايش درمى‏آيد. براي آشنايي محققان با اصطلاحات شاخه، باب، برگ، مكمّل و عنوان نخست به تعريف آن‌ها مي‌پردازيم:

شاخه‏: به گره‌هايى از درخت كه قابليت انقسام و پيشروى به شاخه‌هاى ديگر و يا برگ را دارند، شاخه گفته مى‏شود.

باب: اولين مرحله از عنوان فقهي را باب مي‌گويند.

برگ‏: نهايى‌ترين قسمت درختواره كه نقطه ارتباط بين شاخه‏ها و متون و منابع در نظر گرفته شده پيرامون يك علم است.

مكمّل: در حين تطبيق و اتصال درختواره بر متون مربوطه، گاه عناوينى كه هيچ‌گونه جايگاهى در درخت ندارند به چشم مي‌خورد. اين عناوين به صورت نمايه‌هاى مكمّل، با شاخه‌هاى مربوطه ارتباط برقرار نموده وکامل کنند, مباحث می باشند. 

عنوان:‏ مفهومى‏ است اعم كه شامل هر يك از حالت‌هاى شاخه، برگ، و مكمّل مى‏گردد.

در بخش درختواره ، اطلاعات کتاب‌هاي موجود در برنامه به صورت درختواره در سه محيط مستقل: الفبايي، فقهي و بابي در معرض ديد كاربر قرار مي‌گيرد.

قابليت‌هاي برنامه

الف- درختواره‏

ابزارهاي موجود در قسمت درختواره عبارت‌اند از: هم سطح كردن فهرست‌ها و درختى كردن فهرست‌ها، باز كردن و بستن كل فهرست جارى، بستن فهرست‏هاى هم‏سطح، باز كردن فهرست‏هاى هم‏سطح، باب قبلى، باب بعدى و نمايش علائم ويژه.

اما مهم‌ترين امكانات بخش درختواره از قرار ذيل است:

1. مرتبطات

مرتبطات، عناويني در درختواره هستند كه با ديگر عناوين درختواره مرتبط مي‌باشند. چنانچه كاربر مايل به ديدن مرتبطات هر عنوان باشد، مى‌تواند گزينه مرتبطات را در بخش درختواره فعال كند.

با فعال شدن اين گزينه، صفحه نمايش به دو بخش تقسيم مى‏شود. در اين حالت با قرار گرفتن نوار نمايش درختواره بر هر يك از عناوينى كه داراى عنوان مرتبط باشند، در پنجره پايين آن عناوين مرتبط با عنوان جارى به نمايش در خواهد آمد.

2. ارجاعيات

ممكن است برخى عناوين درختواره با توجه به موقعيت‌هاي گوناگون آن در درخت، در شاخه‌هاي مختلف تكرار شوند. اين عناوين در اصلى‏ترين جايگاه به متن كتب برنامه متصل شده و در بقيه موارد با كليك بر اين علامت به عنوان اصلي خود منتقل مي‌شوند.

3. مقايسه

با بهره‏گيرى از اين قابليت مى‏توان دو قسمت مختلف از درختواره را با يكديگر مقايسه كرد. زمانى كه برنامه در حالت مقايسه باشد، كليدها و ابزارهاي بالاى صفحه، فعال خواهد بود.

4. جستجو در درختواره

سهولت بازيابى مطالب موجود در درختواره، با استفاده از اين گزينه فراهم گشته است. با بهره‏گيرى از اين قابليت مى‏توان كليدواژه‏هاى عناوين درختواره و يا الفاظ موجود در عناوين درختواره را جستجو كرد.

 ب- فهرست

با فعال نمودن اين صفحه، مجموعه فهرست‏هاى استخراج‌شده از اطلاعاتِ برنامه در اختيار محقق قرار مى‏گيرد. اين فهرست‏ها شامل: فهرست تكواژه‏ها، درختواره و فهرست مكمّل‏هاى كتب برنامه مي‌باشد كه در ذيل اجمالاً به توضيح آن ها مي‌پردازيم:

1. تکواژه

با انتخاب برگه تكواژه، فهرستى از مجموعه تكواژه‏هاى درختواره و عناوين مكمّل و همچنين فهرستى از مجموعه ريشه‏هاى درختواره و عناوين مكمّل در اختيار محقق قرار مى‏گيرد. چنانچه عنوان «مرتبطات» فعال باشد، مرتبطات تكواژه جارى در پنجره ای ديگر قابل دسترسى است.

2. درختواره

با انتخاب برگه درختواره، فهرست غير تكرارى عناوين درختواره با امكان تفكيك شاخه و برگ‏ها در دسترس قرار مى‏گيرد.

همچنين مي‌توان فهرست درختواره را به شاخه يا برگ محدود نمود. تمامي عناصر موجود در درختواره، در قالب 9 گروه دسته‌بندي شده‌اند كه عبارت‌اند از: معاني و مرادات، واجبات و مستحبات، محرمات و مکروهات، حکم و آثار، احکام، شروط و اعتبارات، اقسام و انواع، تنازعات و سائر.

در حالت پيش‌فرض، همه اين گروه‌ها فعال هستند. كاربر مي‌تواند عناصر موجود در درختواره را به گروه‌هاي خاص محدود نمايد.

3. مکمّل

انتخاب برگه مكمّل، فهرست مكمّل‏هاى درختواره، نشانى و مسير درخت را در اختيار محقق قرار مى‏دهد. با حرکت بر روي نشاني‌ها مي‌توان متن مربوط به آن را در پنجره ای ديگر ملاحظه کرد. علاوه بر اين، اين امكان براي كاربر فراهم شده تا بتواند شاخه‌ها و برگ‌هاي عنوان مورد نظر خويش را در برگه درخت ملاحظه نمايد. با حرکت روي مسيرها مي‌توان جايگاه مسير را در نمودار درختي ملاحظه نمود.

گفتنی است كه تمامي عناصر موجود در مکمّل، در قالب 8 گروه دسته‌بندي شده‌اند كه عبارت‌اند از: معاني و مرادات، مباحث کتاب و سنت، مباحث اصولي، مباحث رجالي، مباحث تاريخي، مباحث ادبي، ادله و آراء و سائر.

 ج- تركيب

در اين صفحه، امكانات متنوعى جهت تركيب تكواژه‏ها يا الفاظ درختواره فقه و نيز عناوين مكمّل در اختيار كاربر قرار دارد. «تركيب پيشنهادى» و «تركيب اختيارى»، دو گزينه‌اي است كه به منظور پُربار نمودن روند تحقيق در متون برنامه ارائه شده است.

1. تركيب پيشنهادى

اين قابليت، گزينه‏اى است كه طراحان برنامه براى تركيب تكواژه‏ها و يا الفاظ تشكيل دهنده درختواره به محققان ارائه داده‏اند. ويژگي مهم اين تركيب آن است كه با انتخاب هر تكواژه يا كلمه، برنامه به كاربر اعلام مى‏كند كه اين عنوان در صورت تركيب عطفى با چه عناوينى داراى جواب خواهد بود. بنابراين، با استفاده از اين ويژگي، با سهولت و سرعت بيشتري مى‏توان در تحقيق خود به نتيجه رسيد.

2. تركيب اختيارى‏

در تركيب اختيارى، فهرست تكواژه‏هاى عناوين و عناوين مكمّل يا الفاظ تشكيل دهنده درختواره در اختيار پژوهشگر قرار دارد. محقق مى‏تواند هر تعداد عنوان را از اين فهرست به فهرست جداگانه ديگر منتقل نمايد و با استفاده از عملگرهاى جستجو ، آن‌ها را با يكديگر تركيب كند.

در اين قسمت، با انتخاب برگه شاخه و برگ، پاسخ‏ها در قالب شاخه يا برگ مشاهده مى‏شوند که در مقابل آن نيز عنوان باب فقهى قرار دارد.

چنانچه برگه مسير فعال شود، پاسخ تركيب در ضمن عناويني ارائه مي‌گردد كه در يك مسير و در كنار يكديگر قرار گرفته‌اند.

با فعال شدن برگه مكمّل نيز، فهرست مكمّل‏هاى حاوي تركيب مورد نظر در دسترس كاربر قرار مى‏گيرد. در مقابل هر مكمّل نيز تعداد نشانى‏هاى مرتبط با آن مكمّل قابل مشاهده است.

 د- کتابخانه

در اين قسمت، متن مجموعه‏اى از كتب فقهى شيعه که درختواره فقه از آن‌ها استخراج شده، در دسترس محقق قرار دارد. امكان جستجو در متن و فهرست كتب، از قابليت‏هاى مهم بخش كتابخانه به شمار مي‌رود. ارتباط مستقيم بين متن كتب با درختواره موضوعى فقه، از ديگر ويژگي‌هاي اساسي كتابخانه مي‌باشد. در كتابخانه دو قسمت اصلى «نمايش» و «جستجو» گنجانده شده است.

1. نمايش

در اين برگه، متن و فهرست کتب برنامه به همراه قابليت‌هاي متنوع پژوهشي در اختيار کاربر قرار مي‌گيرد. مهم‌ترين امکانات اين برگه عبارت‌اند از: فهرست کتب، دامنه، نمايش متن، ابزارهاي پژوهشي و امکانات پژوهشي.

2. جستجو

جستجوي سريع و هوشمند، از نيازهاي اساسي محققان است. اين توانايي، پژوهشگر را قادر مي‌سازد تا با برنامه ارتباط گسترده‌اي برقرار کند و از سرعت پردازش اطلاعات بهره‌مند شود. قسمت جستجوي برنامه، شامل امکانات متنوعي براي تحقيق در حوزه الفاظ و عبارات به روش‌هاي مختلف مي‌باشد. امکان جستجو در متن کتب و يا  عناوين آن‌ها، و نيز قابليت فهرست‌سازي، از مهم‌ترين ويژگي‌هاي اين بخش است.

ساير امكانات

1. دامنه

با استفاده از اين گزينه، مي‌توان به محدود كردن دامنه‏هاى بابى و كتابى اقدام نمود. امكان استفاده از دامنه بابى و كتابى به صورت هم‏زمان نيز در برنامه وجود دارد.

دامنه بابى‏:در اين قسمت، دامنه بابى درختواره در اختيار كاربر قرار دارد. امكان محدود كردن برنامه به برخى ابواب فقهي كتب، در اين قسمت از دامنه امكان‌پذير است. گفتني است که تغيير دامنه بابى، باعث محدود شدن درختواره و فهرست‏ها مى‏شود؛ اما تأثيرى بر بخش نمايش و جستجوى كتابخانه ندارد.

دامنه كتابى: با استفاده از دامنه كتابى مى‏توان برخى كتب برنامه را غير فعال نمود كه در اين صورت، در بخش نمايش و جستجوى كتابخانه، تنها كتب فعال در دسترس كاربر خواهد بود. تغيير در دامنه كتابى، تأثير مستقيم بر كتابخانه دارد؛ ولي در قسمت‏هاى درختواره و فهرست‏ها، تنها تأثير آن در تعداد نشانى‏ها و يا ادلّه و مكمّل‏هاى هر عنوان خواهد بود.

2. فرهنگ‌نامه

توضيح اصطلاحات فقهي و اصولي بر اساس 6 مأخذ معتبر به همراه ارائه معاني واژگان بر اساس كتاب‌هاي لغت معتبري چون: لسان العرب، كتاب العين و مجمع البحرين، از امكاناتي است كه كاربر مي‌تواند براي فهم بهتر واژگان و اصطلاحات از آن‌ها بهره‌مند شود. اسامي اصطلاح‌نامه‌هاي موجود در برنامه عبارت‌اند از: الحدود و الحقائق (1 جلد)، المصطلحات الفقهيه (1 جلد)، القاموس الفقهي لغه و اصطلاحاً (1 جلد)، الاصطلاحات الفقهيه في الرسائل العمليه (1 جلد)، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهيه (1 جلد) و اصطلاحات الأصول (1 جلد).

گفتني است كه اگر چه در قسمت لغت‌نامه تغييراتي ايجاد نشده است، اما تهيه مدخل براي دستيابي به اصطلاحات فقهي و اصولي، از قابليت‌هاي جديدي است كه در اين برنامه به چشم مي‌خورد. تعداد اصطلاحات موجود در اصطلاح‌نامه‌هاي برنامه، بيش از 6000 واژه مي‌باشد.

3.امكانات پژوهشي

اين برنامه همچون ساير نرم‌افزارهاي نور, از قابليت‌هاي عمومي پژوهش مانند: انتقال به يادداشت، ذخيره، چاپ، نمايه‌زني، حاشيه‌نويسي، رنگي كردن و علامت گذاري در متن برخوردار مي‌باشد؛ اما آنچه اين برنامه را از ديگر نرم‌افزارهاي مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي متمايز مي‌سازد، امكانات پژوهشي ديگري است كه در نوع خود قابل توجه و متناسب با بخش‌‌هاي گوناگون برنامه است كه به بيان مهم‌ترين اين موارد مي‌پردازيم:

يكي از اين امكانات، عملكرد متفاوت گزينه «انتقال به يادداشت» در قسمت‌هاي مختلف برنامه است. اين قابليت، در هر قسمت از برنامه، متناسب با امكانات همان قسمت عمل مي‌نمايد و محقق به‌آساني مي‌تواند به انتقال مطالب و عناوين دلخواه خويش به صفحه يادداشت مبادرت ورزد و به ويرايش و دسته‌بندي متن انتقالي بپردازد.

قابليت ديگري كه كاربر را به‌راحتي به قسمت‌هاي مختلف برنامه انتقال مي‌دهد و او را با بخش‌هاي مرتبط با عنوان انتخابي متصل مي‌كند، «پژوهش فعال» است كه با كليك راست روي عنوان مورد نظر در معرض استفاده محقق قرار مي‌گيرد. به كمك اين امكان سودمند، پژوهشگر متناسب با قسمتي كه در آن قرار گرفته، مي‌تواند به قسمت‌هايي چون: درختواره، فهرست درختواره، تركيب، فرهنگ اصطلاحات، فرهنگ لغات، جستجو، فهرست مكمّل و يا به قسمت يادداشت انتقال يابد و روند پژوهش خود را در آن بخش دنبال نمايد.

امكان تحقيقاتي ديگر برنامه، امكان حفظ صفحات مرور شده با قابليت بازيابي مجدد است. به كمك اين امكان ارزشمند مي‌توان مسيرهاي طي شده در مسير درختواره را بازيابي نمود و به‌راحتي به عنوان مورد نظر خود بازگشت و از سير پژوهش خود در برنامه آگاه شد.

ابوالقاسم هاشمي‌نسب

منتشر شده در فصلنامه تخصصي ره‌آورد نور/ شماره 21