جلوه صحيفه سجاديه در ماه مبارك رمضان تاریخ : پنجشنبه، 21 مرداد ماه ، 1389
موضوع : مقالات دوستان

[2] چنين با پروردگار خويش نيايش مي­كند: «فَسَمَّيْتَ دُعَاءَكَ عِبَادَةً، وَ تَرْكَهُ اسْتِكْبَاراً، وَ تَوَعَّدْتَ عَلَى تَرْكِهِ دُخُولَ جَهَنَّمَ دَاخِرِين؛[3] پس دعاي خود را عبادت و بندگي و به جا نياوردن آن را استكبار و سركشي ناميدي و بر ترك آن به آمدن در دوزخ با ذلت و خواري تهديد نمودي.» در اين ميان، دعاهاي مأثوره از ائمه اطهار(ع) خاصه دعاهاي صحيفه سجاديه از اهميت ويژه­اي برخوردار است. امام خميني (ره) در وصيت­نامه الهي- سياسي خود فرموده‌اند: «ما مفتخريم كه ادعيه حيات‌بخش كه او را قرآن صاعد مي‌خوانند،‌ از ائمه معصومين(ع) ما است... مناجات شعبانيه امامان و دعاي عرفات حسين بن علي ـ عليهم السّلام ـ و صحيفه سجاديه اين زبور آل محمد و صحيفه فاطميه كه كتاب الهام شده از جانب خداوند تعالي، به زهراي مرضيه است، ‌از ما است.»[4] صحيفه سجاديه كه گفته مي­شود پس از قرآن كريم نخستين كتابي است كه توسط امام معصوم(ع) املاء و انشاء شده و در بين دانشمندان و انديشمندان بزرگ اسلامي به انجيل اهل بيت(ع)، زبور آل محمد(ع) و اخت القرآن معروف شده است،[5] گنجينه بسيار غني از معارف ژرف الهي در قالب 54 دعا و نيايش از حضرت زين العابدين(ع) است كه علي رغم در برداشتن آموزه­هاي علمي و ديني و لطايف شوقي و عرفاني، در مهجوريت و مظلوميت به سر مي­برد و آن­چنان كه شايسته است معارف زلال توحيدي و حقايق ژرف علمي آن مورد تحقيق و پژوهش قرار نگرفته است؛ معارف و حقايق عظيمي كه امام سجاد(ع) با توجه به اختناق شديد دوران خود به صورت دعا بر پيروان راستين خويش و شيفتگان علم و حكمت عرضه نمود و در واقع، با سلاح كارآمد دعا به ميدان مبارزه با جهل و ظلم وارد شد و طيف وسيعي از آموزه­هاي عقيدتي، اخلاقي، سياسي، اقتصادي، اجتماعي، و مسائل مربوط به طاعات و عبادات، بهداشت، تاريخ، انسان­شناسي و غيره را مطرح نمود. عظمت اين صحيفه نوراني و گنجينه فيض رحماني به گونه­اي است كه انديشمندان غير شيعي را نيز به تحسين واداشته است؛ چنان كه به عنوان مثال، صاحب تفسير طنطاوي، مفتي اسكندريه (از علماي اهل تسنن) زماني كه صحيفه سجاديه را ديد و مورد تحقيق و بررسي قرار داد، در باره آن نوشت: «اين از بدبختي ما است كه تا كنون بر اين اثر گرانبهاي جاويد كه از مواريث نبوت است، دست نيافته بوديم. من هر چه در آن مي­نگرم، آن را از گفتار مخلوق برتر و از كلام خالق پايين­تر مي­يابم.»[6] اميد آنكه به نوبه خود بتوانيم بر سر خوان گسترده الهي در ماه مبارك رمضان از اين طعام حيات­بخش رحيمي و چشمه­سار زلال مناجات­هاي حضرت سيد الساجدين(ع) بهره­مند گرديم و نمي از درياي معارف عميق اين صحيفه نوراني را بچشيم.  آموزه­هايي از صحيفه سجاديه تدبر و تفكر در فرازهاي نوراني صحيفه سجاديه ابواب شگرفي از معارف ژرف رحماني را به روي انسان مي­گشايد كه به­حق هر آدم منصفي را به تحسين وا مي­دارد. در ادامه، از باب نمونه به بررسي برخي از آموزه­هاي انسان­ساز دعاهاي 42 تا 46 صحيفه سجاديه كه به طور مستقيم يا غير مستقيم با ماه مبارك رمضان در ارتباط است، يعني دعاي ختم قرآن، دعاي رؤيت هلال ماه نو، دعاي ورود به ماه رمضان، دعاي وداع با ماه رمضان، و دعاي عيد فطر، در حد وسع خود مي­پردازيم:   1. توجه به شكر و حمد الهي   يكي از آموزه­هايي كه در دعاهاي مزبور و به طور كلي در تمامي اين صحيفه نوراني جلوه­اي خاص دارد، توجه به شكر نعمت پروردگار و حمد و سپاس الهي است. امام سجاد(ع) اگر چه در يك جا بر عجز و ناتواني بنده بر شكرگزاري همه نعمت­هاي الهي صحه مي­گذارد و خطاب به پروردگار عرضه مي­دارد: «نِعْمَتُكَ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ تُحْصَي بِاَسْرِهَا وَ إِحْسَانُكَ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُشْكَرَ عَلَى أَقَلِّهِ؛[7] نعمت تو افزون­تر از آن است كه همه آن شمرده شود و نيكي تو بيشتر از آن است كه بر كمتر آن شكر و سپاس گزارده شود.» اما اين ناتواني را دليل بر رفع تكليف نمي­داند و شكر نعمت را از خداوند در خواست مي­كند: «وَ أَوْزِعْنَا فِيهِ شُكْرَ نِعْمَتِكَ؛‏[8] و سپاس­گزاري و شكر نعمت و بخشش خود را در اين ماه نو در دل ما انداز.» و با اينكه شكر را الهامي از سوي پروردگار معرفي مي­كند، انسان شاكر را بهره­مند از فضل و لطف الهي بيان مي­دارد: «تَشْكُرُ مَنْ شَكَرَكَ وَ أَنْتَ أَلْهَمْتَهُ شُكْرَكَ وَ تُكَافِئُ مَنْ حَمِدَكَ وَ أَنْتَ عَلَّمْتَهُ حَمْدَكَ؛[9] [بار خدايا!] پاداش مي­دهي هر كه تو را شكر گويد و حال آنكه تو شكرگزاري را به او الهام كرده­اي و جزا مي­دهي هر كه تو را حمد گويد و حال آنكه تو حمد كردن را به او آموخته­اي.» البته ناگفته نماند كه شكر واقعي، استفاده صحيح از نعمت­هاي خدادادي و پرهيز از محارم الهي است و مراد از حمد، سپاس زباني است[10] كه تكميل كننده شكر به معناي اول مي­باشد. امام صادق(ع) مي­فرمايد: «شُكْرُ النِّعْمَةِ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ وَ تَمَامُ الشُّكْرِ قَوْلُ الرَّجُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ؛[11] شكر نعمت، پرهيز از محرمات است و تماميت و كمال شكر در اين سخن آدمي است كه: الحمد لله رب العالمين.» و رسول اكرم(ص) مي­فرمايد: «اَلْحَمْدُ رَأسُ الشُّكْرِ، مَا شَكَرَ اللهَ عَبْدٌ لَمْ يَحْمَدْهُ؛[12] حمد رأس شكر [و اصل و اساس آن] است و خدا را شكر نكرده بنده­اي كه او را حمد نكرده است.» امام سجاد(ع) همچنين خداوند را سزاوار حمد مي­داند تا آنجا كه لفظ و معنا ياري مي­كنند: «فَلَكَ الْحَمْدُ مَا وُجِدَ فِي حَمْدِكَ مَذْهَبٌ، وَ مَا بَقِيَ لِلْحَمْدِ لَفْظٌ تُحْمَدُ بِهِ، وَ مَعْنًى يَنْصَرِفُ إِلَيْهِ؛[13] پس حمد براي تو است تا آنجا كه راهي در سپاس تو يافت شود و براي حمد تو لفظي كه به آن ستوده شوي و معني و مقصودي كه به سپاس باز گردد، باقي باشد.» و از آن رو كه چنين حمدي خود از تفضلات و عنايات ربوبي است، براي راهيابي به آن نيز خدا را سپاس مي­گويد كه: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِحَمْدِهِ وَ جَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ لِنَكُونَ لِإِحْسَانِهِ مِنَ الشَّاكِرِينَ وَ لِيَجْزِيَنَا عَلَى ذَلِكَ جَزَاءَ الْمُحْسِنِينَ؛[14] حمد خدايي را سزا است كه ما را براي سپاس­گزاري خود راهنمايي نمود و از اهل حمد قرار داد تا براي احسان و نيكي او از سپاس­گزاران باشيم و ما را بر آن پاداش نيكوكاران دهد.» و آن­گاه پس از حمد الهي به خاطر برخورداري از دين و آيين اسلام و راهنمايي به راه­هاي احسان، حمد و شكري ويژه به جهت بهره­مندي از نعمت عظيم ماه مبارك رمضان عرضه مي­دارد: «وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ مِنْ تِلْكَ السُّبُلِ شَهْرَهُ شَهْرَ رَمَضَانَ، شَهْرَ الصِّيَامِ، وَ شَهْرَ الْإِسْلَامِ، وَ شَهْرَ الطَّهُورِ، وَ شَهْرَ التَّمْحِيصِ، وَ شَهْرَ الْقِيَامِ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ، هُدًى لِلنَّاسِ، وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَان؛[15] و سپاس خدايي را سزا است كه ماه خود، ماه رمضان، ماه روزه و ماه اسلام و ماه پاكيزگي و ماه تصفيه و پاك كردن و ماه قيام [براي نماز در شب­ها] را يكي از راه­هاي احسان قرار داد؛ آن­چنان ماهي كه قرآن در آن فرو فرستاده شد، در حالي كه راهنما براي مردم و نشانه­هاي هدايت و جدا كننده ميان حق و باطل است.»  2. صلوات بر پيامبر(ص) و آل او   قرآن كريم به صراحت بر صلوات خداوند و فرشتگانش بر رسول خدا(ص) تأكيد مي­ورزد و مؤمنان را به آن فرمان مي­دهد: «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْليماً؛[16] خداوند و فرشتگانش بر پيامبر درود مي­فرستند، اي كساني كه ايمان آورده­ايد! بر او درود بفرستيد و سلام گوييد و كاملا تسليم [فرمان او] باشيد.» همچنين صلوات بر آل محمد(ص) بر طبق روايات بي­شماري كه از طريق شيعه و نيز اهل سنت نقل شده است، بايد به صلوات بر محمد(ص) افزوده گردد.[17] صلوات بر محمد و آل محمد(ص) در جاي جاي صحيفه سجاديه، از جمله در دعاهاي مورد بحث (دعاي 42 تا 46) بسيار تكرار شده كه خود نشان­دهنده اهتمام حضرت زين العابدين(ع) به اين ذكر و دعاي مهم است. به عنوان نمونه، آن حضرت اظهار مي­دارد: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ نَبِيِّنَا وَ آلِهِ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى مَلَائِكَتِكَ الْمُقَرَّبِينَ، وَ صَلِّ عَلَيْهِ وَ آلِهِ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى أَنْبِيَائِكَ الْمُرْسَلِينَ، وَ صَلِّ عَلَيْهِ وَ آلِهِ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ، وَ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ، صَلَاةً تَبْلُغُنَا بَرَكَتُهَا، وَ يَنَالُنَا نَفْعُهَا، وَ يُسْتَجَابُ لَهَا دُعَاؤُنَا؛[18] بار خدايا! بر محمد پيامبر ما و آل او درود فرست همچنان كه بر فرشتگاني كه از نزديكان درگاهت هستند، درود فرستادي و بر او و آلش درود فرست همچنان كه بر پيغمبران مرسلين­ات درود فرستادي و بر او و آلش درود فرست همچنان كه بر بندگان شايسته­ات درود فرستادي و بهتر از آن اي پروردگار جهانيان! چنان درودي كه بركتش به ما رسد و سودش ما را دريابد و از جهت آن دعاي ما روا و مستجاب شود.» اما سرّ اينكه چرا حضرت اين همه به ذكر صلوات اهتمام داشته­اند و آن را در دعاهاي خود به كار مي­برده­اند، چنان كه خود در فراز فوق به آن تصريح نموده­اند، به اين نكته باز مي­گردد كه صلوات دعاي مستجابي است كه به بركت آن مي­توانيم اجابت ساير دعاهايمان را از ذات بي­نياز الهي درخواست نماييم. امير مؤمنان، علي(ع) نيز در اين مورد فرموده­اند: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ دُعَاءَ أُمَّتِهِ فِيمَا يَسْأَلُونَ رَبَّهُمْ جَلَّ ثَنَاؤُهُ مَوْقُوفاً عَنِ الْإِجَابَةِ حَتَّى يُصَلُّوا فِيهِ عَلَيْه؛[19]‏ همانا خداوند عزيز و جليل، اجابت دعاي امت پيامبر(ص) را در آنچه از پروردگارشان مي­طلبند، وابسته به صلوات بر پيامبر(ص) در آن دعا نموده است.»  3. درخواست پاكي از آلودگي گناه   امام سجاد(ع) روزه را تنها به معني خودداري از خوردني­ها و آشاميدني­ها ندانسته، صيانت اعضا و جوارح از گناه و معصيت را نيز در آن دخيل مي­داند و عرضه مي­دارد: «وَ أَعِنَّا عَلَى صِيَامِهِ بِكَفِّ الْجَوَارِحِ عَنْ مَعَاصِيكَ، وَ اسْتِعْمَالِهَا فِيهِ بِمَا يُرْضِيكَ؛[20] [خداوندا!] و ما را بر روزه داشتن ماه رمضان به وسيله بازداشتن اندام از گناهان و به كار بردن آنها در اين ماه به آنچه تو را خوشنود مي­سازد، ياري فرما!» و نيز از پروردگار متعال مي­طلبد كه پايان يافتن ماه مبارك رمضان با پاكي و طهارت از گناهان همراه باشد: «وَ امْحَقْ ذُنُوبَنَا مَعَ امِّحَاقِ هِلَالِهِ، وَ اسْلَخْ عَنَّا تَبِعَاتِنَا مَعَ انْسِلَاخِ أَيَّامِهِ حَتَّى يَنْقَضِيَ عَنَّا وَ قَدْ صَفَّيْتَنَا فِيهِ مِنَ الْخَطِيئَاتِ، وَ أَخْلَصْتَنَا فِيهِ مِنَ السَّيِّئَاتِ؛[21] و با كاسته شدن ماه رمضان گناهان ما را بكاه و با پايان رسيدن روزهايش، بدي­ها و گرفتاري­هاي ما را از ما بكَن تا اينكه اين ماه از ما بگذرد در حالي كه ما را از خطاها پاكيزه گردانيده و از بدي­ها خالص ساخته باشي!» آن حضرت يكي از عواملي كه علاوه بر روزه مي­تواند در تطهير از آلودگيِ معاصي مؤثر باشد، تمسك به ساحت كتاب آسماني قرآن معرفي مي­نمايد و چنين اظهار مي­دارد: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ احْطُطْ بِالْقُرْآنِ عَنَّا ثِقْلَ الْأَوْزَارِ، وَ هَبْ لَنَا حُسْنَ شَمَائِلِ الْأَبْرَارِ، وَ اقْفُ بِنَا آثَارَ الَّذِينَ قَامُوا لَكَ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَ أَطْرَافَ النَّهَارِ حَتَّى تُطَهِّرَنَا مِنْ كُلِّ دَنَسٍ بِتَطْهِيرِهِ؛[22] بار خدايا! بر محمد و آل او درود فرست و به وسيله قرآن بار سنگين گناهان را از ما بينداز و خوهاي نيكوي نيكوكاران را به ما ببخش و ما را پيرو نشانه­هاي كساني بگردان كه در ساعات شب و بامداد و شام قرآن را براي تو به پاداشتند تا به سبب پاك كردن [رفتارها طبق دستورهاي] آن، ما را از هر چركي پاك نمايي!» و در دعاي وداع با ماه رمضان، به جهت كم شدن و محو شدن گناهان به اين ماه چنين سلام مي­فرستد: «السَّلَامُ عَلَيْكَ مِنْ مُجَاوِرٍ رَقَّتْ فِيهِ الْقُلُوبُ، وَ قَلَّتْ فِيهِ الذُّنُوبُ؛[23] سلام بر تو همسايه­اي كه دل­ها در آن نرم و فروتن گرديد و گناهان در آن كم شد.» و «السَّلَامُ عَلَيْكَ مَا كَانَ أَمْحَاكَ لِلذُّنُوبِ، وَ أَسْتَرَكَ لِأَنْوَاعِ الْعُيُوبِ؛[24] و سلام بر تو چه محو كننده بودي گناهان را و چه پوشنده بودي اقسام عيب­ها و زشتي­ها را!» و «السَّلَامُ عَلَيْكَ كَمَا وَفَدْتَ عَلَيْنَا بِالْبَرَكَاتِ، وَ غَسَلْتَ عَنَّا دَنَسَ الْخَطِيئَات؛[25] و سلام بر تو براي آنكه با بركات بر ما وارد شدي و چركي گناهان را از ما شستي.» و آن­گاه با معرفي روز فطر به عنوان روز عيد و سرور و روز همياري و كمك به ديگران، به ما مي­آموزد كه در اين روز، توبه نصوح را از خداوند بطلبيم تا هرگز به سوي گناه بازگشت نكنيم و بدين گونه رضايت پروردگارمان را تحصيل نماييم: «اللَّهُمَّ إِنَّا نَتُوبُ إِلَيْكَ فِي يَوْمِ فِطْرِنَا الَّذِي جَعَلْتَهُ لِلْمُؤْمِنِينَ عِيداً وَ سُرُوراً، وَ لِأَهْلِ مِلَّتِكَ مَجْمَعاً وَ مُحْتَشَداً مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ أَذْنَبْنَاهُ، أَوْ سُوءٍ أَسْلَفْنَاهُ، أَوْ خَاطِرِ شَرٍّ أَضْمَرْنَاهُ،... تَوْبَةً نَصُوحاً خَلَصَتْ مِنَ الشَّكِّ وَ الِارْتِيَابِ، فَتَقَبَّلْهَا مِنَّا، وَ ارْضَ عَنَّا، وَ ثَبِّتْنَا عَلَيْهَا؛[26] خداوندا! در روز فطر كه آن را براي اهل ايمان عيد و شادي و براي اهل دين خود روز اجتماع و كمك كردن به يكديگر قرار دادي، از هر گناهي كه انجام داده­ايم يا كار بدي كه پيش از اين كرده­ايم يا انديشه­ بدي كه در دل داشته­ايم، به سوي تو توبه مي­كنيم؛... توبه­ نصوح و خالصي كه از شك و دودلي پاكيزه باشد. پس آن را از ما قبول فرما و از ما راضي و خوشنود شو و ما را بر آن پا برجا بگردان!»   4. طلب هدايت به آيين الهي   حضرت زين العابدين(ع) علاوه بر اينكه در دعاي ورود به ماه رمضان، هدايت در اين ماه را از پروردگار خويش اين­چنين مي­طلبد: «وَ إِنْ مِلْنَا فِيهِ فَعَدِّلْنَا، وَ إِنْ زُغْنَا فِيهِ فَقَوِّمْنَا، وَ إِنِ اشْتَمَلَ عَلَيْنَا عَدُوُّكَ الشَّيْطَانُ فَاسْتَنْقِذْنَا مِنْهُ؛[27] و اگر در اين ماه از حق برگرديم، ما را بازگردان و اگر در آن عدول نموده، به راه كج رفتيم، ما را به راه راست آور و اگر دشمنت شيطان، ما را احاطه كرده، فراگيرد، از او رهايي­مان ده!» در دعاي وداع با ماه رمضان نيز خداوند را به خاطر هدايت به دين او كه مايه رسيدن به كرامت الهي است، سپاس مي­گويد: «هَدَيْتَنَا لِدِينِكَ الَّذِي اصْطَفَيْتَ، وَ مِلَّتِكَ الَّتِي ارْتَضَيْتَ، وَ سَبِيلِكَ الَّذِي سَهَّلْتَ، وَ بَصَّرْتَنَا الزُّلْفَةَ لَدَيْكَ، وَ الْوُصُولَ إِلَى كَرَامَتِكَ؛[28] [حمد و سپاس براي تو است كه] ما را به دينت كه آن را برگزيدي و به طريقه­ات كه آن را پسنديدي و به راهت كه آن را آسان گردانيدي، هدايت نمودي و به قرب خود و رسيدن به كرامت خويش بينا ساختي.» و در اين راه، نقش قرآن كريم و پيامبر اكرم(ص) و اهل بيت پاكش(ع) را در هدايت انسان­ها حائز اهميت مي­شمارد و با دستاويز قرار دادن كتاب آسماني قرآن، در پيشگاه پروردگار عرضه مي­دارد: «اللَّهُمَّ وَ كَمَا نَصَبْتَ بِهِ مُحَمَّداً عَلَماً لِلدَّلَالَةِ عَلَيْكَ، وَ أَنْهَجْتَ بِآلِهِ سُبُلَ الرِّضَا إِلَيْكَ، فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اجْعَلِ الْقُرْآنَ وَسِيلَةً لَنَا إِلَى أَشْرَفِ مَنَازِلِ الْكَرَامَةِ، وَ سُلَّماً نَعْرُجُ فِيهِ إِلَى مَحَلِّ السَّلَامَةِ، وَ سَبَباً نُجْزَى بِهِ النَّجَاةَ فِي عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ، وَ ذَرِيعَةً نَقْدَمُ بِهَا عَلَى نَعِيمِ دَارِ الْمُقَامَةِ؛[29] بار خدايا! و همچنان كه به وسيله قرآن، محمد را براي دلالت و راهنمايي بر خويش به عنوان نشانه برپاداشتي و به وسيله آل او راه­هاي رضا و خوشنودي به سوي خود را آشكار ساختي، پس بر محمد و آل او درود فرست و قرآن را براي ما دستاويز رسيدن به گرامي­ترين منزل­هاي كرامت قرار ده و نردباني كه براي رسيدن به جايگاه سلامت (بهشت) بر آن بالا رويم و سببي كه به آن رهايي در عرصه قيامت را پاداش يابيم و وسيله­اي كه به آن بر نعمت فراوان سراي اقامت وارد شويم.»    5. درخواست طاعت و عبادت   اگر چه در دعاي رؤيت هلال ماه نو، امام سجاد(ع)، عبادت و پرستش، و طاعت و فرمانبري را از خداوند طلب مي­كند كه: «وَ اجْعَلْنَا... أَسْعَدَ مَنْ تَعَبَّدَ لَكَ فِيه؛[30] و ما را از نيكبخت­ترين كساني كه تو را در آن ماه پرستش مي­كنند، قرار ده!»، «وَ أَتْمِمْ عَلَيْنَا بِاسْتِكْمَالِ طَاعَتِكَ فِيهِ الْمِنَّةَ؛[31] و به وسيله كامل كردن طاعت و فرمانبري­ات در آن ماه، نعمت را بر ما كامل ساز!» اما با توصيف ماه مبارك رمضان به ماه طاعت و عبادت حضرت حق، از آن به عنوان ماه برگزيده الهي ياد مي­كند و بيان مي­دارد: «اللَّهُمَّ وَ أَنْتَ جَعَلْتَ مِنْ صَفَايَا تِلْكَ الْوَظَائِفِ، وَ خَصَائِصِ تِلْكَ الْفُرُوضِ شَهْرَ رَمَضَانَ الَّذِي اخْتَصَصْتَهُ مِنْ سَائِرِ الشُّهُورِ، وَ تَخَيَّرْتَهُ مِنْ جَمِيعِ الْأَزْمِنَةِ وَ الدُّهُورِ، وَ آثَرْتَهُ عَلَى كُلِّ أَوْقَاتِ السَّنَةِ بِمَا أَنْزَلْتَ فِيهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَ النُّورِ، وَ ضَاعَفْتَ فِيهِ مِنَ الْإِيمَانِ، وَ فَرَضْتَ فِيهِ مِنَ الصِّيَامِ، وَ رَغَّبْتَ فِيهِ مِنَ الْقِيَامِ، وَ أَجْلَلْتَ فِيهِ مِنْ لَيْلَةِ الْقَدْرِ الَّتِي هِيَ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْر؛[32] خداوندا! و تو از كارهاي برگزيده و واجبات مخصوصه، ماه رمضان را قرار داده­اي؛ همان ماهي كه آن را از همه ماه­ها جدا كردي و آن را از بين همه زمان­ها و دوران­ها اختيار كردي و بر همه وقت­هاي سال برگزيدي به سبب قرآن و نوري كه در آن فرو فرستادي و به سبب آنكه ايمان را در آن چندين برابر نمودي و روزه را در آن واجب و به قيام در آن [براي عبادت] ترغيب نمودي و شب قدر را كه از هزار ماه بهتر است در آن بزرگ گردانيدي.» و با توجه به اين موضوع، عبادت و طاعت به­ويژه نماز و روزه را در اين ماه براي دوري از غفلت از پروردگار درخواست مي­نمايد: «اللَّهُمَّ اشْحَنْهُ بِعِبَادَتِنَا إِيَّاكَ، وَ زَيِّنْ أَوْقَاتَهُ بِطَاعَتِنَا لَكَ، وَ أَعِنَّا فِي نَهَارِهِ عَلَى صِيَامِهِ، وَ فِي لَيْلِهِ عَلَى الصَّلَاةِ وَ التَّضَرُّعِ إِلَيْكَ، وَ الْخُشُوعِ لَكَ، وَ الذِّلَّةِ بَيْنَ يَدَيْكَ؛[33] بار خدايا! از عبادت خود ماه رمضان را مملوّ ساز و به طاعت خود اوقات اين ماه را زينت بخش و ما را در روزش به روزه داشتن و در شبش به نماز و زاري و فروتني و خواري دربرابر خود ياري فرما!» همچنين توفيق درك ماه رمضان سال بعد را براي انجام عبادت و بندگي، و طاعت و فرمانبري از خداوند طلب مي­كند: «وَ ابْلُغْ بِأَعْمَارِنَا مَا بَيْنَ أَيْدِينَا مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ الْمُقْبِلِ، فَإِذَا بَلَّغْتَنَاهُ فَأَعِنِّا عَلَى تَنَاوُلِ مَا أَنْتَ أَهْلُهُ مِنَ الْعِبَادَةِ، وَ أَدِّنَا إِلَى الْقِيَامِ بِمَا يَسْتَحِقُّهُ مِنَ الطَّاعَةِ؛[34] و عمرهاي ما را كه در پيش است به ماه رمضان آينده برسان و چون ما را به آن ماه رساندي، بر انجام عبادتي كه شايسته تو است، ياري­مان فرما و بر رعايت فرمانبري و طاعتي كه سزاوار آن ماه است، ما را برسان!»    6. توجه به امور مالي و اقتصادي   امور مالي و مسائل اقتصادي متعدد و متنوعي همانند: فقر، معاش، اسراف، اسعار (قيمت­ها)، ديون (وام­ها و بدهي­ها)، قحطي، و زكات در صحيفه سجاديه مطرح شده است؛ اما از بين مسائل اقتصادي مزبور، در دعاهاي مورد بحث (دعاي 42 تا 46)، حضرت سيد الساجدين(ع) بر موضوع انفاق مالي در راه خدا با استناد به آيات 261 و 245 سوره بقره، تأكيد ورزيده و پاداش چندين برابر پروردگار را ياد آور شده است[35] و همچنين به ما مي­آموزد كه در ماه مبارك رمضان از خداوند بخواهيم ما را در زمره صدقه دهندگان درآورد: «وَ اجْعَلْنَا مِنْ عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ... وَ الَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ؛[36] و ما را از بندگان شايسته­ات بگردان... و كساني كه آنچه را مي­دهند [و انفاق مي­كنند]، در حالي مي­دهند كه دل­هايشان از بازگشت به سوي پروردگارشان ترسان است.» و نيز علاوه بر اينكه به ما تعليم مي­دهد كه يكي از راه­هاي نجات جامعه از فقر اقتصادي و وسعت در روزي، دعا و ثنا به پيشگاه پروردگار است كه به عنوان مثال از خداوند بخواهيم به بركت قرآن كريم فقرمان را بر طرف نمايد: «وَ اجْبُرْ بِالْقُرْآنِ خَلَّتَنَا مِنْ عَدَمِ الْإِمْلَاقِ، وَ سُقْ إِلَيْنَا بِهِ رَغَدَ الْعَيْشِ وَ خِصْبَ سَعَةِ الْأَرْزَاقِ؛[37] [بار الها!] و به وسيله قرآن فقر و  بي­چيزي ما را به عدم احتياج جبران نما و گشايش زندگاني و بسياري فراخي در روزي را به سوي ما روان گردان!» لزوم كار و كوشش براي تحصيل رزق و روزي را نيز يادآور مي­شود كه: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي... خَلَقَ لَهُمُ النَّهَارَ مُبْصِراً لِيَبْتَغُوا فِيهِ مِنْ فَضْلِهِ، وَ لِيَتَسَبَّبُوا إِلَى رِزْقِهِ، وَ يَسْرَحُوا فِي أَرْضِهِ، طَلَباً لِمَا فِيهِ نَيْلُ الْعَاجِلِ مِنْ دُنْيَاهُمْ، وَ دَرَكُ الْآجِلِ فِي أُخْرَاهُم؛[38]‏ سپاس خداي را كه روز را براي بندگان بيناكننده آفريد تا در آن فضل و احسان او را بطلبند و وسيله روزي­اش را به دست آورند و براي رسيدن به سود كنوني از دنيايشان و يافتن سود آينده در آخرتشان، در زمين او گردش نمايند.»  و بر محاسبه و خارج نمودن زكات اموالي كه حق فقرا در آن است، تأكيد مي­ورزد و به ما مي­آموزد كه از خدا درخواست نماييم: «وَ وَفِّقْنَا فِيهِ... أَنْ نُخَلِّصَ أَمْوَالَنَا مِنَ التَّبِعَاتِ، وَ أَنْ نُطَهِّرَهَا بِإِخْرَاجِ الزَّكَوَاتِ؛[39] و در ماه رمضان به ما توفيق بده كه دارايي­هايمان را از مظالم خالص و آراسته كنيم و آنها را با بيرون آوردن زكات­ها پاك نماييم.»    7. اهتمام به مسائل اخلاقي   در اين صحيفه نوراني، به مسائل اخلاقي فردي و اجتماعي بسياري پرداخته شده است، همچون: دوستي، صبر، تواضع، عفاف، عدل، عزتمندي، نصيحت و خيرخواهي، غضب، انتقام، حسد، تفاخر، عجب، بدگماني، و رياء. و لكن آنچه از دعاهاي مورد بحث مي­توان برداشت نمود، يكي صله ارحام و نيكي به خويشاوندان و نيز احسان به همسايگان در ماه مبارك رمضان است كه در دعاي ورود به ماه رمضان مي­خوانيم: «وَ وَفِّقْنَا فِيهِ لِأَنْ نَصِلَ أَرْحَامَنَا بِالْبِرِّ وَ الصِّلَةِ، وَ أَنْ نَتَعَاهَدَ جِيرَانَنَا بِالْإِفْضَالِ وَ الْعَطِيَّةِ؛[40] و در اين ماه به ما توفيق بده كه با بخشش و نيكي فراوان به خويشان خود خوبي كنيم و با احسان و عطا از حال همسايگان خود جويا شويم.» و ديگري مربوط به زايل نمودن دشمني­ها و عفو و گذشت نسبت به ديگران است كه از خداوند مي­خواهيم: «وَ وَفِّقْنَا فِيهِ... وَ أَنْ نُرَاجِعَ مَنْ هَاجَرَنَا، وَ أَنْ نُنْصِفَ مَنْ ظَلَمَنَا، وَ أَنْ نُسَالِمَ مَنْ عَادَانَا حَاشَى مَنْ عُودِيَ فِيكَ وَ لَكَ؛[41]‏ و در ماه رمضان به ما توفيق بده كه به سوي كسي كه از ما دوري گزيده، باز گرديم و با كسي كه به ما ستم نموده، به انصاف و عدالت رفتار كنيم و با كسي كه به ما دشمني كرده، آشتي نماييم، جز كسي كه در راه تو و براي تو با او دشمني شده باشد.» و به طور كلي، از پروردگار خويش درخواست مي­كنيم كه: «وَ جَنِّبْنَا بِهِ الضَّرَائِبَ الْمَذْمُومَةَ وَ مَدَانِيَ الْأَخْلَاقِ، وَ اعْصِمْنَا بِهِ مِنْ هُوَّةِ الْكُفْرِ وَ دَوَاعِي النِّفَاقِ حَتَّى يَكُونَ لَنَا فِي الْقِيَامَةِ إِلَى رِضْوَانِكَ وَ جِنَانِكَ قَائِداً؛[42] و ما را از اخلاق پست دور نما و از درّه عميق كفر و آنچه نفاق را پيش آورد، نگاهدار تا در روز رستاخيز ما را به سوي خوشنودي و بهشت تو كشاند.»    خاتمه   با توجه به آنچه بيان گرديد، شايسته است كه در ماه مبارك رمضان، ماه خودسازي و تقرب به حضرت حق، توفيق در امور مادي و معنوي را از پروردگار متعال بخواهيم و با قرآن كريم و ادعيه مأثوره از ائمه طاهرين(ع) خاصه دعاهاي صحيفه سجاديه انس بيشتري بگيريم. از اين رو، نيكو است كه پيشاپيش با امام سجاد(ع) همنوا شويم و چنين با خداي متعال نجوا كنيم: «اللَّهُمَّ وَ مَنْ رَعَى هَذَا الشَّهْرَ حَقَّ رِعَايَتِهِ، وَ حَفِظَ حُرْمَتَهُ حَقَّ حِفْظِهَا، وَ قَامَ بِحُدُودِهِ حَقَّ قِيَامِهَا، وَ اتَّقَى ذُنُوبَهُ حَقَّ تُقَاتِهَا، أَوْ تَقَرَّبَ إِلَيْكَ بِقُرْبَةٍ أَوْجَبَتْ رِضَاكَ لَهُ، وَ عَطَفَتْ رَحْمَتَكَ عَلَيْهِ، فَهَبْ لَنَا مِثْلَهُ مِنْ وُجْدِكَ، وَ أَعْطِنَا أَضْعَافَهُ مِنْ فَضْلِكَ، فَإِنَّ فَضْلَكَ لَا يَغِيضُ، وَ إِنَّ خَزَائِنَكَ لَا تَنْقُصُ بَلْ تَفِيضُ، وَ إِنَّ مَعَادِنَ إِحْسَانِكَ لَا تَفْنَى، وَ إِنَّ عَطَاءَكَ لَلْعَطَاءُ الْمُهَنَّا؛[43] خداوندا! ما را همچون كسي كه اين ماه را آن­گونه كه حق رعايتش بوده، رعايت كرده و احترامش را به­طوري كه شايسته نگهداري است، حفظ نموده و به احكامش آن­طور كه سزاوار كوشش است، قيام كرده و از گناهان خود آن­گونه كه شايسته پرهيزكاري است، پرهيز نموده يا به وسيله عملي كه تقرّب­آور است، به سوي تو تقرب جسته كه رضا و خوشنودي تو را برايش لازم گردانيده و رحمت و مهرباني­ات را به او متوجه نموده، قرار بده و از فضل و احسانت چندين برابر آن را به ما عطا فرما!»

 مهدي رضواني­پور