اگر چه اسلام به معناي مصطلح، آخرين دين الهي و كاملترين آنها است ، اما از ديد گاه قرآني مفهومي بس گسترده دارد و منظور از آن ، صرفا ديني نيست كه در مقابل ساير اديان مثل مسيحيت و يهوديت قرار گرفته باشد، بلكه در معناي عامش به مفهوم تسليم شدن در برابر خداي رحمان و انقياد در مقابل اوامر اوست چنانكه حضرت علي (ع) مي فرمايد: « اﻹْسلامُ هُوَ تَسْليم؛ اسلام همان تسليم است»[i] . از اين ديدگاه تمامي پيامبران الهي مسلمان بوده و به زينت تسليم مزين بوده اند . اما از ميان انبياي بزرگوار حقّ ، نقش حضرت ابراهيم خليل (ع) بسي مهمتر و اساسي‌تر مي باشد و نام درخشان اين قهرمان توحيد ، سلسله جنبان حقيقت و وحدانيت است. تا آنجا كه برترين پيامبران حضرت محمد (ص) نيز به پيروي از آيين آن بت شكن موحد تاريخ مامور شده است :« ثُمَّ أَوْ حَيْنا اِلَيْكَ اَنِ اتَّبَعْ مِلَّةَ اِبْراهيمَ حَنيفاً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِ كين؛ آنگاه وحي كرديم به سوي تو اي پيامبر كه از دين ابراهيم حنيف تبعيت كن كه او از شرك آورندگان نبود»[ii].چه حقيقتي درميان است كه سرامد رسل وبهترين انبيا به شيوه ودين ابراهيم (ع)فرا خوانده شده است ؟دليل اين مهم دراين كريمه جلوه مي نمايد:«ماكانَ ابراهيمَ يَهُودِياً وَ لا نَصْرانِياً وَلكِنْ كانَ حَنيفاً مُسْلِماً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكينَ:ابراهيم نه يهودي ونه نصراني بود بلكه او حنيف مسلم بود واز شرك ورزان نبود ».[iii] صفت حنيف  در مورد كسي به كار مي رود كه از وسط صراط حركت ميكند و متمايل به چپ وراست نمي باشد . و خصيصه مسلم بر ان كس اطلاق مي شود كه در برابر خداي رحمان تسليم و منقاد است . بنابراين حنيف مسلم به كسي كفته مي شود كه در تسليمش مستقيم و ثابت قدم و موحد باشد . دقيقا حضرت ابراهيم (ع) به لحاظ دارا بودن اين خصايص برجسته مورد تبعيت از رسول اكرم (ص) قرار گرفت، كه اولين شعار ان حضرت در راه بنيان گذاري شريعت تام محمدي (ص) فرياد توحيد و تسليم و نفي هر گونه شرك است . شعاري كه رمز سعادت و راز فلاح و كمال را به همراه دارد : « قُولُوا لا اِلهَ اِلاَّ اللهَ تُفْلِحُوا : بگوييد كه هيچ خدايي جز الله نيست تا رستگار شويد »[iv] . چه اينكه اسلام كلمه اتصال و تمسك به حقّ است و اين اولين و مهمترين وادي سلوك در مكتب توحيد مي باشد كه شايسته است انسان وجه خودش را تسليم سلطه رحماني و قدرت يداللهي بنمايد .

آنگاه كه ابراهيم به خاطر توحيد و مبارزه با شرك، حتي دست ازآزر مي شويد و او را طرد مي كند و يك تنه با فرعون زمان به ستيز بر مي خيزد و در اتش فرعونيان گرفتار مي گردد دست توحيد ي خداي رحمان او را سرد و سلامت بيرون مي اورد . اگر اتش دوزخ دنيا براي ابراهيم (ع) سرد است و براي اوليا و انبيا (ع ) خاموش و بي اثر است از ان روست كه در دلشان اتش عشق به خداي رحمان و شراره توحيد بر افروخته اند، انگونه كه اشعه نيرومند كلام روحاني و جذبات آسمانیشان بهشتي از معرفت و گلستاني از صدق و صفا و نسيمي از عشق و فنا مي افريند و مايه رهايي بشر از « أسْفَلَ سافِلين » و شعله هاي سوزان جهنم طبيعت مي باشد . و اينگونه است كه حضرات معصومين (ع) فرموده اند : « جُزْ ناها وَ هِيَ خامِدَه؛ از آتش گذر كرديم در حالي كه براي ما خاموش بود »[v] . سزاوار است رهروان راه كمال نيز براي آنكه در درياي ظلماني ناسوت كه امواج ديجور غفلت و غرور از آن برمي خيزيد ، غرق نشوند و از نيران جانسوز دوزخ دنيايي و از آتش جمادي و نباتي و حيواني سرد و سلامت گذر كنند، آتشي از عشق پاك به خداي رحمان در دل بر افروزند تا حرارت جانكاه ناسوتي را خنثي نمايد. شراره عشق و ارادتي كه بسان ابراهيم(ع) در تسليم خليل رحماني خويش است و به تزيين« اَلْمَرءُ عَلي دينِ خَليلِه؛ جوانمرد بر دين دوست صادق خويش است »[vi] آراسته است.

آن زمان كه ابراهيم(ع) دل از زن و فرزند مي گسلد و هاجر و اسماعيل را به امر الهي در آن صحراي سوزان و سرزمين بي آب و علف رها مي كند، موحدانه در حالي كه حمد و سپاس الهي به جاي مي آورد آنها به رضاي حقّ مي سپارد، هاجري كه از خودبيني هجرت نموده و اسماعيلي كه پيامبر خاتم(ع) خويشتن را مفتخر مي داند كه از نسل اوست . نكته لطيف درباره اسماعيل (ع) رمز معصويت و پاك بودن اوست كه با قدمش زمزم زندگاني مي آفريند و اينسان در سايه استقامت بر طريق صفا و مروت به آب گوارا نائل مي شود . و اين وعده حتمي است كه پروردگار به تمامي استقامت كنندگان طريقت الهي و پايداري راه پرفراز و نشيب كمال و جمال رحماني داده است كه آنها را از كوثر زلال معرفت و ماء غدق طهارت و بصيرت سرمست سازد: « وَاَلَّوْ اسْتَقامُوا عَلَي الطَّريقَةِ ﻷَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقا؛ و اگر بر طريقت استقامت بورزند همانا از آب زلال و صفا آنها را مي نوشانيم»[vii].

آندم كه ابراهيم دست يگانه فرزند دلبندش را مي گيرد و او را به الهام رحماني به قربانگاه عشق مي برد تا در پيشگاه معشوق خود، رشته دلبستگي به اسماعيل را با خنجر اراده و خلوص قطع نمايد، برق توحيد و وحدانيت و شعشعه تسليم از سيمای الهي او تجلي مي كند و پيش از ذبح اسماعيل ، قرباني اش پذيرفته مي شود و اينكه وجه منقاد اسماعيل را به مسلخ مي برد، در حقيقت نشانگر آن است که ایشان نفس مطمئنه و مقدس خويش را تسليم خداي رحمان مي كند:«وَ مَنْ اَحْسَنَ ديناً مِمَّنْ اَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ اِبراهيمَ حَنيفاً وَ اتَّخَذَ اللهُ اِبراهيمَ خَليلا؛ و كيست زيباتر از جهت دين از آنكه وجه خويش را تسليم حقّ نموده در حالي كه نيكوكار است و تبعيت نموده آيين ابراهيم حنيف راو خداوند ابراهيم را دوست صادق خود برگزيد»[viii].

وقتي حضرت ابراهيم(ع) به همراه اسماعيل آستين ارادت واطاعت بالا مي زند و خانه عشق و فنا ، بيت يگانگي و صفاوخانه خداي رحمان را بنا مي كند،در مقابل اين خانه به نماز و بندگي و قيام مي نمايد و پيشاني تسليم بر خاك مي نهد. و اين خود منسكي است كه هر كس اسلام حنيف را طالب مي باشد زيبنده است در مقام ابراهيم به اطاعت برخيزد و به پيشگاه رحماني سر سجود بسايد. چرا كه براي تولد و زنده شدن روح به عالم ملكوت بايسته است عقل را در تسليم صادقانه و عاشقانه خداوند رحمان قرار داد: « وَ أِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ اَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ اِبْراهيمَ مُصَلّي ؛ آنگاه كه قرار داديم بيت الهي را مرجع مردمان و جايگاه امن وامان و بگيرد از مقام ابراهيم جايگاهي براي نماز و بندگي»[ix].

دنيا دار غرور و قريب است، سراي تكبر و خودخواهي و خودبيني است و براي نيل به رشد و كمال حقيقي نيكو آن است كه از سراي غرور و كبر بر دارالسّلام تسليم و انقياد گام نهاد. همانگونه كه سياره زمين بواسطه تسليمش در برابر خورشبد فروزان ؛ منور شده و به كمال لايق خود رسيده است، انسان نيز اگر ابراهيم گونه در برابر خداي رحمان وجه خودش را كه تمام زيبايي و جمال انسان و عقل آدمي در آن آراسته شده، تسليم نمايد، قلبش به انوار كمال آفرين حقّ و شعاع توحيد و معرفت نفس نوراني گشته به تكامل راستين مي رسد. آري يگانه آيين و طريق حقيقي رشد معنوي، تسليم وجه در مقابل عظمت رحمانيت است:« أِنَّ الدّينَ عِنْدَاللهِ اﻹْسلامُ - وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ اﻹْسلامِ ديناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْه؛ بدرستيكه دين در نزد حقّ تعالي فقط تسليم است- و هر آن كس كه غير از اسلام آييني برگزيند از او پذيرفته نخواهد شد»[x].

   ثمره اين تسليم و نتيجه انقياد راستين همان است كه قرآن كريم درباره ابراهيم(ع) فرمود:« وَ كَذلِكَ نُرِيَ إبراهيمَ مَلَكُوتَ السَّمواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكوُنَ مِنَ الْمُوقِنين؛ و اين چنين نمايانديم ملكوت آسمانها و زمين را به ابراهيم تا اينكه از يقيين كنندگان باشد»[xi]. آري چنانكه انسان عقل خود و وجه خويش را به دستان معجزه آساي حضرت رحمان بسپارد و تمام وجودش در سجود او باشد زمزم يقين از قلبش مي جوشد و نور مشاهده اسرار ملكوت تجلي كرده، مكنونات آسمانها و زمين كمال به رؤیت و بصيرت او مي رسد.

*یعقوب قمری شریف‌آبادی

مرتبط با موضوع :

 امام خمینی(س) از دیدگاه استاد «یعقوب قمری شریف آبادی»

 امام خمینی(س) از دیدگاه استاد «یعقوب قمری شریف آبادی»«العربیة»

 امام خمینی(س) از دیدگاه استاد «یعقوب قمری شریف آبادی»«English»

 مصاحبه با استاد (شماره دوم)

 مصاحبه با استاد (شماره اول)

 تصاویر بسیار دلنشین استاد 1

 تصاویر بسیار دلنشین استاد

 گزیده ای از تصاویر استاد و شاگردان

 استاد در ایام جوانی

 تابلو های نقاشی استاد