جامع منابع منطق و فلسفه اسلامي
مقدمه
نرم¬افزار حکمت اسلامي، مجموعه غني و گران¬سنگي از مهم¬ترين منابع حکمت و فلسفه است که غالب آثار فلسفى و منطقى تا زمان حكيم سبزوارى را در بردارد. در اين نرم¬افزار که با امکانات پژوهشي گسترده از سوي مرکز تحقيقات کامپيوتري علوم اسلامي به جامعه پژوهشگر کشور تقديم شده است، سعي گرديده تا به نيازهاي محققان در زمينه فلسفه و منطق پاسخ داده شود.

در ذيل به نام برخى از مؤلفان اين كتاب¬ها همراه با رويكرد فكرى آن‌ها اشاره مى¬كنيم:


آنچه نرم افزار حكمت اسلامي را از ساير نرم¬افزارهاي مشابه متمايز مي¬سازد، وجود كتابخانه فلسفه به زبان انگليسى در ضمن كتابخانه فلسفه كه به زبان عربى يا فارسى است، مي باشد. اين كتابخانه شامل موارد ذيل است: كتب فلاسفه يونان همچون: ارسطو و افلاطون، فلاسفه نو افلاطونى نظير: افلوطين و فلاسفه غرب نظير: كانت، دكارت، بركلى، هيوم، ميل، نيچه، اسميت، هابز، بيكن و آگوستين. همچنين آثارى در مورد فلسفه كنفوسيوس و بودا در اين نرم¬افزار ارائه شده است تا محققان خاصه دين¬پژوهان گرامى به شكل شايسته¬تري از اين برنامه استفاده نمايند.
گفتني است که مجموعه كتاب¬هاى كتابخانه حكمت را در يك نگاه مي¬توان به پنج دسته تقسيم کرد:





1. فلاسفه يونان مانند افلاطون و ارسطو؛ 2. فلاسفه اسكندريه مانند افلوطين؛ 3. حكميون مانند زكرياى رازى؛ 4. فلاسفه اسلامى مشاء نظير: كندى، فارابى، ابن سينا، ابن باجه، ابن رشد، فخر رازى، محقق طوسى، قطب الدين رازى و مير داماد؛ 5. فلاسفه اشراق همچون: شيخ اشراق، قطب الدين شيرازى و محقق دوانى؛ 6. صدر المتألهين، مؤسس حكمت متعاليه و شارحان مكتب وى. 1. كتاب¬هاى اصلى كه توسط حكماى بزرگ نوشته شده است؛ 2. شرح و حاشيه¬هايي كه بر اين كتاب¬ها نگاشته شده است؛ 3. كتاب هايى كه درباره يكى از اين حكما يا انديشه هاى آنها  به نگارش درآمده است؛ 4. اصطلاح نامه هايى كه به شرح و توضيح اصطلاحات فلسفى مى¬پردازند؛ 5. كتابخانه انگليسى.‏
قابليت هاي برنامه
کتابخانه، مهم‏ترين بخش نرم افزار حکمت اسلامي است که اطلاعات برنامه را در قالب كارتابل‏هاى: نمايش، جستجو، متن و شرح، فرهنگ‏نامه، قرآن و كتب انگليسى در اختيار كاربر قرار مى‏دهد.

در اين بخش، متن کامل 210 عنوان کتاب در 259 جلد از مهم¬ترين منابع حکمت اسلامي قابل مشاهده است. اين قسمت داراى دو پنجره اصلى است كه در پنجره سمت راست، نام كتب برنامه و عناوين مطالب آن‏ها به دو شيوه «درختى» و «گزينشى»، و در پنجره، سمت چپ، متن كتب ارائه شده است. در اين بخش، فهرست كامل عناوين كتاب‌هاي موجود در برنامه با امكان نمايش متن كتاب انتخابي همراه با قابليت انتخاب جلد و صفحه مورد نظر در اختيار کاربر قرار مي¬گيرد. در قسمت فهرست كتب، محقق به وسيله امكان «فهرست درختي» مي‌تواند عناوين ابواب و سرفصل‌هاي مباحث كتاب مورد نظر خويش را انتخاب نمايد و از متن مرتبط با عنوان انتخابي نيز بهره‌مند شود.
چنانچه قسمت «فهرست گزينشي» فعال باشد، فهرست بيش از 56800 باب از عناوين ابواب و فصول تمام كتب برنامه در معرض استفاده پژوهشگر قرار مي‌گيرد. ويژگي خطّ ورود در اين قسمت به كاربر برنامه امكان مي‌دهد كه با درج كلمه مورد نظر خويش در اين سطر، به عناوين مرتبط با واژه دلخواه در سرفصل‌هاي مباحث منابع برنامه دسترسي داشته باشد؛ به عنوان مثال، اگر در اين سطر كلمه «حکمت» را درج كنيم، 72 مورد از عناوين و سرفصل‌هاي كتب در فهرست گزينشي ارائه مي‌شوند كه در آن‌ها كلمه «حکمت» آمده است. شايان توجه است كه با استفاده از فهرست گزينشي در واقع مي‌توان به انجام پژوهش‌ موضوعي در متون برنامه نيز مبادرت ورزيد.
از ديگر قابليت‌هاي بخش نمايش، «دامنه» است كه امكان محدود كردن فهرست درختي يا گزينشي را به كتاب يا كتاب‌هاي خاص فراهم مي‌سازد. در دامنه نمايشي همچنين مي‌توان نسبت به مرتب كردن الفبايي كتب برنامه بر اساس: نام كتاب، نام مؤلف، موضوع، زبان و تعداد مجلدات اقدام نمود. پس از تعيين دامنه دلخواه و انتخاب ترتيب مورد نظر، فهرست درختي و گزينشي بخش نمايش بر مبنا و ترتيب دامنه انتخابي ارائه مي‌شوند.
مقايسه بين دو متن متفاوت در برنامه، از ديگر توانمندي‌هاي موجود در بخش نمايش است. به كمك اين قابليت مي‌توان متن دو كتاب مختلف و يا دو فراز از يك كتاب را در كنار يكديگر قرار داد و به انجام پژوهش‌‌هاي تطبيقي و تكميلي در آن‌ها پرداخت.

با مراجعه به صفحه جستجو، کاربر مي تواند در دو قسمت «جستجو در متن» و «جستجو در فهرست» به جستجوي کلمه يا عبارت مورد نظر خويش بپردازد. امکان جستجوهاي متنوع و پيشرفته در تمام متون از طريق كلمه و عبارت، از ديگر قابليت¬هاي گنجانده شده در بخش جستجوي برنامه است.
در اين قسمت مي¬توان با کمک عملگرهاي ترکيبي، عبارات مختلف را بازيابي کرد و در صورت نياز از گروه¬هاي فهرست-سازي براي ساختن فهرست¬هاي پويا و متنوع از کلمات با استفاده از کاراکترهاي عمومي (*و؟) به شکل¬هاي مختلف بهره برد و کلمات موجود در يک فهرست را يک¬جا در ترکيب واژه¬ها و يا فهرست¬هاي ديگر جستجو نمود.

اين بخش از برنامه که امكان ارتباط بين كتاب‏ها و شرح آن‏ها را فراهم مى‏كند، از دو پنجره اصلى تشكيل شده است. آن دسته از كتب برنامه كه داراى شرح هستند، در پنجره بالا نمايش داده مى‏شوند. گفتني است كه هر يك از عبارات متن كه داراى شرح باشند، با علامتى ويژه (دايره سبز رنگ) مشخص شده‏اند و با كليك كردن بر اين علامت‏ها شرح يا شروح مربوط به عبارت جارى در پنجره پايين به نمايش درمى‏آيد. گزينه «نمايش فهرست درختي» امکان تطبيق فهرست با متن را به کاربر مي¬دهد.

در اين قسمت به منظور آشنايى كاربر با اصطلاحات فلسفى، شرح كوتاهى در مورد هر يك از اين اصطلاحات ارائه شده است.
نام مآخذ اين توضيحات در سمت راست صفحه و پايين فهرست مشاهده مى‏شود. با استفاده از كليد دامنه مى‏توان مآخذ را به يك يا چند كتاب خاص محدود نمود.
در حالت پيش¬فرض، اصطلاحات عربى در فهرست قرار دارند. با انتخاب هر يك از چهار زبان ديگر، اصطلاحات مربوط به آن زبان فهرست مى‏شوند.
برخي از فرهنگ¬نامه¬هاي موجود در برنامه عبارت¬اند از:
- شرح اصطلاحات عربي (9 فرهنگ¬نامه): «الفارابي في حدوده و رسومه»، «موسوعه مصطلحات علم المنطق عند العرب»، «کتاب التعريفات»، «المعجم الفلسفي»، «شرح مصطلحات الفلسفيه»، «موسوعه مصطلحات الامام فخر الدين رازي»، «کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم» و «المبين في شرح الفاظ الحکماء و المتکلمين»؛
- شرح اصطلاحات فارسي (4 فرهنگ¬نامه): «فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق»، «فرهنگ فلسفي»، «فرهنگ معارف اسلامي» و «فرهنگ اصطلاحات فلسفي ملاصدرا»،
- شرح اصطلاحات فرانسوي و انگليسي (3 فرهنگ¬نامه): «المعجم الفلسفي»، «فرهنگ فلسفي» و «کشاف اصطلاحات و الفنون»؛
- شرح اصطلاحات لاتين (2 فرهنگ¬نامه): «المعجم الفلسفي» و «فرهنگ فلسفي».
با قرار گرفتن نوار كنترل فهرست روى هر اصطلاح، نشانى‏هاى آن در فهرست پايين به نمايش در مى‏آيد. با كليك كردن بر روى هر يك از نشانى‏ها، توضيح آن در پنجره‏ مقابل نمايش داده مى‏شود و نام مأخذ توضيح جارى در بالاى آن پنجره مشخص مى‏شود.

يکي ديگر از ويژگي¬هاي اين برنامه، عرضه متن كامل قرآن كريم به همراه ترجمه آيت الله مکارم شيرازي است. متن نمايشي قرآن برنامه بر اساس خطّ نيريزي است كه با فشردن كليد Enter يا دابل كليك بر روي متن قرآنِ در حال نمايش، كاربر مي‌تواند از نمايش متن قرآن كريم با خطّ عثمان طه نيز استفاده نمايد.
اين بخش در دو قسمت اصلي عرضه شده است:



در اين بخش از برنامه، 110 عنوان کتاب و مقاله به زبان‏ انگليسي در دو قسمت ارائه مى‏شود:


ساده‏ترين راه براى جستجوى يك كلمه نوشتن حروف ابتداى آن كلمه در خط ورود بالاى فهرست است. با اين عمل، فهرست كلمات به¬تدريج كلمه مورد جستجو را در دسترس كاربر قرار مى¬دهد. جستجوى يك عبارت فقط از طريق جستجوى تركيبى امكان‏پذير خواهد بود. براى اين منظور مي¬توان كلمات مورد نظر را به همراه عملگرهاى جستجو در خط ورود پايين صفحه وارد كرد.
1. نمايش‏ 2. جستجو 3. متن و شرح‏ 4. فرهنگ‏نامه‏ 5. قرآن 5-1. نمايش: در اين قسمت، متن كامل قرآن كريم در دسترس محقق قرار دارد كه از طريق انتخاب شماره سوره، نام سوره، آيه، جزء و يا حزب‏هاي قرآن مي‌‏تواند به قسمت‌هاي مختلف قرآن كريم منتقل شود. 5-2. جستجو: در اين قسمت، از طريق جستجو در کلمه و ريشه مي‌‏توان كلمات يا عبارات مورد نظر خود را در متن قرآن كريم يافت. 6. كتب انگليسى 6-1. نمايش: در اين قسمت، متن کتب و مقالات انگليسي موجود در اختيار کاربر قرار مي گيرد. با فعال شدن قسمت نمايش، نام كتب انگليسى موجود در برنامه در پنجره سمت چپ نمايش داده مى‏شود. متن هر كتاب با دو بار فشردن كليد سمت چپ ماوس روى نام آن، در دسترس کاربر قرار مى‏گيرد. در اين صورت، پنجره سمت راست به ابتداى كتاب مورد نظر منتقل شده و با استفاده از نوار پيمايش و كليدهاى جهت مى‏توان در متن حركت كرد. 6-2. جستجو: کاربر با استفاده از امكانات اين قسمت مى‏تواند كلمه يا عبارت مورد نظر خود را در متن كتب انگليسى برنامه بيابد.
لغت¬نامه
هم زمان با استفاده از برنامه، کاربر مي¬تواند از لغت‏نامه¬هاي آن نيز بهره¬مند شود و به كمك¬ آن¬ها معانى لغات مورد نظر خود را به روش¬هاى مختلف ببيند و يا واژه‏اى را از متن كتب به اين قسمت منتقل كرده و مفهوم آن را بيابد.
در اين برنامه 10 عنوان از مهم‏ترين كتاب‏هاى لغت ارائه شده است که عبارت¬اند از: كتاب العين، المفردات فى غريب القرآن، لسان العرب، مجمع البحرين، التحقيق فى كلمات القرآن، قاموس قرآن، فرهنگ ابجدى، ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن، النهايه فى غريب الحديث و الاثر و مصباح المنير فى غريب الشرح الكبير للرافعى.
بخش لغت‏نامه داراى 2 قسمت مجزا با كارآيى‏هاى متفاوت است: 1. ريشه؛ 2. مشتق.‏ با انتخاب هر يك از اين دو قسمت، امكانات مربوط به آن در دسترس پژوهشگر قرار مى‏گيرد.

امکانات پژوهشي
يکي از مهم¬ترين امکانات پژوهشي نرم¬افزار حکمت اسلامي، گزينه «پژوهش فعال» است. کارايي آن نيز بدين صورت است که اگر مکان نما روي واژه¬اي خاص از متن قرار داشته باشد، هنگام فشردن کليد راست ماوس، گزينه¬هاي: نمايش، جستجو در کتاب¬ها، جستجو در قرآن، جستجو در لغت¬نامه، جستجو در متن جاري، کتابنامه و فرهنگ¬نامه نمايش داده مي¬شود و انتخاب هر يك باعث مي¬شود كه مثلاً در بخش «جستجو در كتاب¬ها» كلمة انتخابي در خط ورود جستجوي كارتابل «جستجو» قرار گيرد و کاربر را در سرعت بخشيدن به امر پژوهش ياري رساند.
همچنين محققان مي¬توانند با استفاده از گزينه¬هاي: «رنگي كردن»، «نمايه¬زني»، «حاشيه¬نويسي» و «علامت¬گذاري» پژوهش خويش را سامان بخشند.

ساير امکانات
گزينش مطالب مورد نظر و انتقال آنها به دفترچه يادداشت، از جمله قابليت¬هايي است که در قسمت¬هاي مختلف برنامه وجود دارد. در کليه بخش¬هاي برنامه امکان «چاپ» متن کتاب¬ها در اندازه¬هاي مختلف موجود است و به وسيله گزينه «راهنما» مي¬توا¬ن اطلاعات مختصر و مفيدي درباره قسمت¬هاي گوناگون برنامه به دست آورد.
با ورود به قسمت «کتابشناسي» نام کتب موجود در برنامه قابل مشاهده بوده، امکان دسترسي به توضيحات کافي درباره هر کتاب و مؤلف آن براي کاربر فراهم گرديده است. همچنين قابليت دستيابي به7 نوع قلم و 7 نوع صفحه كليد رايج براي سهولت در انجام تحقيق و امكان حذف نمايه¬ها، نشانه¬ها، حاشيه¬ها و محل¬هاي رنگي شده، در قسمت «تحقيقات» وجود دارد. افزون بر آن، امكان تغيير زبان برنامه به فارسي، عربي و انگليسي براي محقق ميسر است. همچنين در قسمت «درباره» اطلاعات مفيدي در مورد نرم¬افزار حکمت اسلامي، مرکز تحقيقات کامپيوتري علوم اسلامي و کتابخانه ديجيتالي نور ارائه گرديده است.

منتشر شده در فصلنامه تخصصي ره‌آورد نور/ شماره 23